De wereld voelt tegenwoordig vaak als een vreselijke plek met oorlogen, aanslagen, femicide, klimaatrampen en andere zinloze tragedies die ons de wenkbrauwen doen fronsen. Er is nooit een tekort aan trauma geweest, maar tegenwoordig worden we in elke nieuwsuitzending wel met trauma geconfronteerd. Wat is trauma? Hoe manifesteert trauma zich in ons? En nog belangrijker, wat kunnen we eraan doen? Bessel van der Kolk, één van de meest vooraanstaande psychiaters ter wereld op het gebied van trauma, heeft antwoorden.

We zijn goed in aanstellen en overdrijven. Zelf ben ik geen uitzondering. De term trauma wordt vaak en vrij luchtig gebruikt in alledaagse gesprekken, want terwijl 80% van de mensen in hun leven een traumatische ervaring meemaakt (EenVandaag, 2025) heb ik een trauma overgehouden aan het feestje zaterdagavond door die KL%T#schoenen en lopen mijn mentorleerlingen een trauma op van de aankomende toetsweek. Trauma is allesbehalve iets om lichtzinnig over te denken. Wij mensen vormen een bijzonder veerkrachtige soort, maar traumatische ervaringen laten sporen na in ons leven en in ons lichaam (Van der Kolk, 2014). Van der Kolk baseert zich op decennia van onderzoek en praktijkervaring om te laten zien hoe trauma onze hersenen, emoties en fysiologie beïnvloedt.

Wat is trauma?
Het is lastig om een definitie te geven. Trauma is namelijk geen ziekte, maar een reactie van lichaam en geest op overweldigende gebeurtenissen. Je zou het kunnen zien als een psychologische wond die ons zenuwstelsel en onze overtuigingen enorm op de proef stelt: het heeft invloed op ons vermogen om emoties te begrijpen en te beheersen. Volgens Van der Kolk is trauma niet dat wat er met je gebeurd is, maar wat er nog steeds met je gebeurt terwijl je een gevoel ervaart. En dat maakt dat je als het ware blijft ‘steken’. Interessant gegeven is verder dat volgens de psychiater niet de gebeurtenis zelf leidt tot trauma, maar de manier waarop we op een gebeurtenis reageren. Dissociatie is de essentie van trauma: een overweldigende ervaring wordt afgesplitst en versnipperd, zodat de emoties, geluiden, beelden, gedachten en fysieke gewaarwordingen die verband houden met het trauma een eigen leven gaan leiden. De zintuiglijke herinneringsflarden dringen zich op in het heden, waar ze letterlijk herbeleefd worden. Zolang het trauma niet is verwerkt, blijven de stresshormonen die door het lichaam worden afgescheiden om zichzelf te beschermen in het lijf circuleren en worden de verdedigingsmechanismen en emotionele reacties steeds opnieuw doorlopen en doorleefd (Van der Kolk, 2014). In de psychologie maken we onderscheid tussen twee soorten trauma: complex trauma en acuut trauma. Complex trauma gaat meestal om langdurige blootstelling aan traumatische ervaringen, vaak al vanaf de kindertijd, zoals mishandeling, verwaarlozing of chronische stress. Dit kan diepe impact hebben op je gevoel van veiligheid, je identiteit en je relaties. Ook kan dit soort trauma zorgen voor langdurige moeilijkheden met emoties, zelfregulatie en gedrag. Acuut trauma daarentegen ontstaat door één ingrijpende gebeurtenis, zoals een zwaar ongeval, een natuurramp, een geweldsincident of het verlies van iemand van wie je houdt. Het wordt ‘acuut’ genoemd omdat de reactie op de gebeurtenis meestal snel volgt en de impact meteen zichtbaar is. Beide vormen van trauma kunnen je psychologische en lichamelijke gezondheid beïnvloeden, maar complex trauma heeft meestal een langduriger en ingrijpender effect, vooral omdat het vaak gepaard gaat met herhaaldelijke of meervoudige traumatische ervaringen.

Stresshormoonsysteem
Ons brein is een ongelooflijk krachtig orgaan. Het is slim, alert en zorgt ervoor dat we kunnen denken, voelen, bewegen en communiceren. Het brein coördineert onze herinneringen, regelt onze emoties en stelt ons in staat om te plannen en beslissingen te nemen. Toch is de belangrijkste taak van de hersenen om ervoor te zorgen dat we overleven. De amygdala zou je kunnen zien als de rookmelder van de hersenen. Het is een kleine amandelvormige kern in de hersenen, die deel uitmaakt van het limbisch systeem, ook wel bekend als het zoogdierenbrein. De amygdala is betrokken bij primaire emoties zoals stress, angst en agressie. En als je amygdala overactief of uit balans is, kan dit een grote invloed hebben op je gemoedstoestand en levensgeluk. Idealiter veroorzaakt ons stresshormoonsysteem een bliksemsnelle reactie op gevaar, maar keert vervolgens ook weer snel terug naar een evenwichtige toestand. Bij mensen die vastzitten in hun trauma schiet het stresshormoonsysteem echter tekort als het op het terugvinden van deze balans aankomt. Vecht-, vlucht- en verstijfsignalen blijven actief nadat het gevaar is geweken en er wordt niet teruggekeerd naar de normale toestand. In plaats daarvan vindt de voortdurende afscheiding van stresshormonen uiting in de vorm van agitatie en paniek. Dit kan op langere termijn diepe sporen nalaten in ons lichaam en zenuwstelsel. Het werkt als volgt:
Je brein verandert → Een traumatische ervaring zet het alarmsysteem van je hersenen (amygdala) op scherp. Dit betekent dat je sneller schrikt, je constant alert voelt of juist verdoofd raakt. Je prefrontale cortex – die normaal helpt om emoties te reguleren – functioneert minder goed, waardoor je heftiger op situaties reageert.
Je lichaam houdt spanning vast → Trauma activeert het zenuwstelsel alsof er nog steeds gevaar dreigt. Dit kan zich uiten in chronische spierspanning, buikklachten, hoofdpijn of een verhoogde hartslag. Sommige mensen voelen zich juist afgesloten van hun lichaam, alsof ze er ‘niet helemaal zijn’.
Je stresssysteem blijft actief → Het lichaam van een getraumatiseerd persoon maakt vaker stresshormonen aan, zelfs in gewone situaties. Dit zorgt ervoor dat iemand sneller angstig of boos wordt, slecht slaapt of moeite heeft met ontspanning.

Je zou kunnen stellen dat na een trauma de wereld wordt ervaren via een ander zenuwstelsel, dat andere inschattingen maakt van risico’s en veiligheid. De grote uitdaging is dan ook een manier te vinden om de fysiologie te resetten naar de oorspronkelijke staat, zodat de getraumatiseerden niet langer worden tegengewerkt door hun overlevingsmechanismen. Het gaat dan niet alleen om het adequaat leren reageren op gevaar, maar meer nog dat er veiligheid en ontspanning ervaren wordt.

Quick fix
Een denkfout rond trauma is dat het gaat om een slechte herinnering. Dat is niet zo. Trauma is géén herinnering, het is een herbeleving. De bedoeling is juist dat het een herinnering wordt, want een herinnering betekent dat je aan een gebeurtenis terug kunt denken zonder dat je weg wil rennen. Het probleem met trauma is dat je hersenen niet weten dat de traumatische gebeurtenis over is, zo stelt Van der Kolk. De grote uitdaging is volgens hem dan ook dat het innerlijke gevoel van veiligheid hersteld moet worden. Een quick fix is er echter niet. Van der Kolk pleit voor het opdoen van nieuwe indrukken, volgens hem een belangrijk onderdeel van de therapie. Op die manier worden de hersenstructuren die je in de steek lieten namelijk weer actief gemaakt. Het is het ervaren van dingen die je nooit eerder hebt ervaren. De uitdaging van het werken met trauma is volgens hem dat je niet alleen te maken hebt met het verleden, maar ook, en zelfs meer nog, met het verbeteren van de dagelijkse levenskwaliteit. Als je niet helemaal aanwezig kunt zijn in het nu, keer je terug naar de tijd waarin je je wel springlevend voelde -zelfs als dat een tijd en een plek is vol gruwelijkheden en ellende. Minder gevoelig zijn kan ervoor zorgen dat je minder heftig reageert, maar als je geen voldoening kunt vinden in dagelijkse dingen zoals een boek lezen, huisdieren verzorgen of lachen met vrienden en familie, dan gaat het leven simpelweg aan je voorbij. Omdat trauma zich letterlijk in het lichaam ‘opslaat’, is praten alleen niet altijd genoeg om te herstellen. Praten en begrijpen waarom je pijn hebt, lost die pijn niet op. Het neemt het gevoel van angst niet weg. Dat is namelijk een primitieve lichamelijke reactie die uit een ander, niet-talig deel van het brein komt. Het is opvallend hoeveel psychische klachten gepaard gaan met problemen zoals slaap, eetlust, aanraking, vertering en (externe) prikkels. Een effectieve behandeling van trauma moet daarom aandacht hebben voor het herstellen van deze basisfuncties van het lichaam. Een combinatie van cognitieve therapie en lichaamsgerichte behandelingen, zoals EMDR, ademhalingsoefeningen en yoga, kan het zenuwstelsel helpen om weer in balans te komen. Van der Kolk beschikt over een heel scala aan behandelmethoden, want er is niet één aanpak die werkt voor iedereen. Hij ziet meerwaarde in alternatieve verwerkingsmethoden, zoals samen zingen en dansen. In Afrikaanse landen zijn dit natuurlijke gebruiken om collectief te rouwen. Ook is hij enthousiast over het gebruik van psychedelica bij traumaverwerking. Deze opzienbarende vormen van therapie spelen dan ook een belangrijke rol in het herstelproces dat hij zijn cliënten aanbiedt.

Sociale steun
Onze westerse manier van omgaan met trauma is er één van pillen en peptalks. Dingen wegstoppen en doen alsof er niets gebeurd is, is allesbehalve helpend. Met compassie naar jezelf kunnen kijken is een essentieel onderdeel. Je verhaal delen in een veilige omgeving is dat nog veel meer. Het allerbelangrijkste aspect van de geestelijke gezondheid is werkelijk gehoord en gezien worden door de mensen om ons heen, aldus Van der Kolk. De traumaspecialist is overtuigd van het gevoel van gemeenschap en het feit dat mensen er voor elkaar zijn. Het is een cruciaal onderdeel van overleven en bloeien. Talloze onderzoeken naar rampenbestrijding over de hele wereld hebben aangetoond dat sociale steun de krachtigste bescherming vormt tegen het overweldigd raken door stress en trauma. Connectie maken werkt helend, het houdt je uit een isolement en is daarom van onschatbare waarde. Mensen kunnen door verschrikkelijke ervaringen heengaan, zo lang ze maar veilige sociale relaties om zich heen hebben.

Eigenlijk is er dus niets zo belangrijk als het contact en de verbinding met de mensen om je heen. En het fijne is dat je geen psychiater hoeft te zijn om naar iemand te kunnen luisteren.
Ik kan niet helpen dat het beeld van Iejoor, de ezel uit Winnie the Poeh op mijn netvlies verschijnt. De underdog en dus mijn favoriet. Zijn onhandigheid en onzekerheid zijn herkenbare menselijke eigenschappen. De ezel heeft duidelijk een klinische depressie en loopt er altijd ietwat verloren bij. En toch hobbelt ie gewoon mee met de rest. Misschien kijkt ie er wat sip bij, maar het gaat om het mee mogen doen, met alle bagage die je met je meedraagt.

Dit artikel is bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies.

Bronnen

• Brandt, E. (2024). PTSS-expert Bessel van der Kolk: ‘Traumabehandelingen zijn maatwerk’. Psychologie Magazine. Geraadpleegd op 3 februari 2025, van PTSS-expert Bessel van der Kolk: ‘Traumabehandelingen zijn maatwerk’.
• Knaven, F. (2025, 11 maart). Waarom de ene persoon gevoeliger is voor PTSS dan de andere. EenVandaag – 11 maart 2025 – NPO Radio 1 Gemist | NPO Radio 1. Hilversum, Nederland: Radio 1.
• Van der Kolk, B. (2014). Traumasporen in lichaam, brein en geest. Uitgeverij Mens.